Wat is de ecologische voetafdruk?
Om te eten, te wonen of ons te verplaatsen, verbruiken wij natuurlijke hulpbronnen zoals hout, brandstoffen, landbouwgrond.
Maar kan onze planeet genoeg van deze hulpbronnen blijven leveren om aan onze groeiende behoeften te voldoen? Die vraag kunnen we beantwoorden door middel van de “ecologische voetafdruk”.
Met de ecologische voetafdruk kunnen we inschatten welke oppervlakte van de aarde we nodig hebben om te voldoen aan onze behoeften. Hij meet de oppervlakte in hectaren (100 meter op 100 meter) die nodig is om alles te produceren wat we consumeren en om ons afval te laten verdwijnen.
Maar opgelet: voor dat alles kunnen we slechts een vierde van de aardoppervlakte gebruiken (bossen, zoet water, kustgebieden, weiland, …). De overige drie vierden (de ijskappen, woestijnen, de grote diepten van de oceanen, …) leveren maar weinig op of zijn moeilijk toegankelijk voor ontginning.
Dat betekent dat de mensheid 11,3 miljard hectaren moet delen. Elke mens heeft daarmee 1,8 hectaren ter beschikking om te eten, zich te kleden, te wonen, zich te verwarmen, enzovoort. Dat is ongeveer de oppervlakte van drie voetbalvelden.
Maar wij Belgen gebruiken veel meer. Gemiddeld 5,6 hectaren per persoon. Dat is meer dan drie keer wat beschikbaar is voor elk van ons!
Kortom: we putten onze planeet uit want de aarde krijgt niet meer de tijd om de hoeveelheid hulpbronnen te vernieuwen die onze levenswijze vereist. In werkelijkheid zou er een jaar en drie maanden nodig zijn om alles te herstellen wat wij in één jaar verbruiken… Wij zetten de natuurlijke rijkdommen dus sneller in afval om dan de natuur dat afval weer kan omvormen tot grondstoffen!
Wil je meer weten over de ecologische voetafdruk, je eigen ecologische voetafdruk berekenen en vergelijken hoe goed je scoort tegenover andere Belgen? Neem een kijkje op de website van WWF: www.wwf.be/eco-footprint/nl/
En je gsm? Heeft die ook een voetafdruk?
Jazeker! Als je een gsm hebt, vergroot die je ecologische voetafdruk.
Een producent van gsm's heeft ooit berekend dat de ecologische voetafdruk van elke gsm naar schatting 104 à 115 m² bedraagt. Het grootste deel daarvan wordt veroorzaakt door het transport: de verschillende stoffen die je gsm bevat, komen uit alle hoeken van de wereld en voor transport zijn heel wat brandstoffen nodig! De rest van de voetafdruk van een gsm is te wijten aan de ontginning van grondstoffen als coltan, goud of koper.
Je denkt misschien dat 104 m² niet veel is in vergelijking met de gemiddelde 5,6 hectaren. Maar vermenigvuldig die 104 m² eens met het aantal gsm's dat in België in omloop is... Dan krijg je drie keer de oppervlakte van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest - alleen maar om onze gsm's te produceren en te verwerken!
Dat is alvast iets om over na te denken voor je elk jaar van gsm verandert en zo je ecologische voetafdruk vergroot …
Je gsm is een mooi staaltje ICT!
Tegenwoordig maken zowat alle toestellen die wij gebruiken om te werken, te communiceren en ons te ontspannen gebruik van ICT (Informatie- en Communicatietechnologieën).
Zij werken allemaal volgens hetzelfde, digitale principe. Dat wil zeggen dat alle informatie die wij opstellen, verwerken, opslaan en doorgeven, bestaat uit een code, ofwel een opeenvolging van nullen (0) en enen (1), bijvoorbeeld 0010110. We spreken van de binaire code, omdat zij slechts gebruik maakt van de opeenvolging van twee cijfers om alle informatie om te zetten. Dankzij deze code kan een computer, maar ook een gsm, informatie verwerken.
Tegenwoordig lijken alle ICT-technologieën zo sterk op elkaar dat ze uiteindelijk niet meer van elkaar te onderscheiden zijn. Op een dag zul je met je gsm kunnen doen wat je nu al met je computer doet.
Kijk maar eens in de etalage van een elektronicawinkel: de gsm's van de laatste generatie zijn uitgerust met programma's en accessoires als een lcd-kleurenscherm, een mp3-speler, een camera, programma's voor beeld- en tekstverwerking, programma's om op het internet te surfen, enzovoort.
Tantalium? Levensbelangrijk!
Tantalium wordt gewonnen uit coltan, en is onmisbaar voor de productie van elektronische elementen, zoals de condensators in je gsm.
Wat zijn de gevolgen voor het leefmilieu?
De handel in coltan eist een zware tol van het milieu en de mens. Vooral in de mijnstreken in Centraal-Afrika, zoals de natuurparken in Kivu in de Democratische Republiek Congo. De vele ambachtelijke mijnwerkers die zich daar hebben gevestigd, konden helemaal geen vee meebrengen. Door de onzekere voedselvoorziening zijn zij afhankelijk geworden van wat ze in het oerwoud aan voedsel kunnen vinden en van de jacht op wilde dieren. Dit vlees wordt ook wel “bushmeat” genoemd.
Het gevolg van deze, vaak illegale, jacht is dat sommige dierenpopulaties zoals de berggorilla’s, inmiddels sterk zijn uitgedund. Bijgevolg zijn ze nu erg kwetsbaar voor de minste epidemie of weersverandering. De bamboewouden vormen een belangrijke voedselbron en schuilplaats voor de gorilla's. Maar veel van die wouden zijn met de grond gelijkgemaakt. De mijnwerkers bouwen er een dak boven hun hoofd van en gebruiken het als brandhout om te koken.
Maar de stormloop op coltan heeft nog meer gevolgen voor het milieu: rond de mijnsites ontstaat erosie omdat de grond er niet langer beschermd wordt door het plantendek. Rivieren worden vervuild door schadelijke stoffen, die gebruikt worden om het coltan te wassen. Volledige heuvels en valleien zijn zo omgevormd tot uitgestrekte onbegroeide en onvruchtbare terreinen.
Waarvoor wordt koper gebruikt?
Een gsm bevat een grote hoeveelheid koper. Vaak is dit het zwaarste metaal in je gsm. Je vindt het koper vooral in de onderdelen die het elektrisch contact mogelijk maken tussen de batterij, de antenne en de basis van de gsm.
Wat zijn de gevolgen voor het leefmilieu?
Koper wordt over de hele wereld in grote hoeveelheden ontgind. Meestal levert die ontginning geen problemen op wanneer de mijnen zich bevinden in streken waar strenge milieuwetten gelden, die ook worden nageleefd.
Toch tast de ontginning van koper de natuurlijke ruimte aan. In Nieuw-Caledonië (in Oceanië) bijvoorbeeld, is vastgesteld dat de ontginningsactiviteiten grote stukken grond doen eroderen of dat zij kustgebieden met een grote mariene biodiversiteit (met een groot aantal planten- en diersoorten) verwoesten.
De ontginning van koper produceert ook massa's afval. Bovendien gaan de verschillende fasen van de winning en de raffinage van het erts gepaard met energieopwekking uit aardolie, aardgas en steenkool.
Waarvoor wordt de aardolie gebruikt?
Aardolie is net als steenkool en aardgas een fossiele brandstof. Het is een concentraat van afgebroken levend materiaal dat een grote hoeveelheid koolstofatomen bevat. Bij de verbranding van aardolie komt CO2 (kooldioxide) vrij. De ‘C’ staat voor het koolstofatoom en ‘O’ voor het zuurstofatoom. Daarnaast wordt CO2 ook op natuurlijke wijze voortgebracht door alle levende wezens bij de ademhaling (ook door planten gedurende de nacht!).
Aardolie wordt gebruikt voor de productie en het transport van elektriciteit. Maar wist je dat plastic wordt vervaardigd op basis van aardolie? Aardolie is dus nodig om de verschillende soorten plastic onderdelen voor je gsm te maken, zoals het omhulsel, de simkaart, het omhulsel van de batterij, enzovoort.
Wat zijn de gevolgen voor het leefmilieu?
Problemen als de klimaatverandering en de vervuiling van de zee, de bodem en de lucht houden verband met het gebruik van aardolie.
Zoals we hierboven al konden lezen komt bij de verbranding van aardolie CO2 vrij. CO2 is een broeikasgas en draagt bijgevolg bij aan de opwarming van de aarde. Die opwarming wordt ook wel het “broeikaseffect” genoemd. Wetenschappers weten dat de CO2 de concentratie met 30% is gestegen sinds het begin van het industriële tijdperk (vanaf 1750). 60% van het versterkte broeikaseffect is te wijten aan CO2.
Een voorbeeld van vervuiling door aardolie vind je aan de Kaspische Zee waar een deel van de aardolie die wordt ontgonnen in zee en op de stranden terechtkomt. Dit schaadt de leefomgeving van planten en dieren die in deze binnenzee leven.
Waarvoor dient goud bij de productie van je gsm?
Het goud dient voor de productie van allerlei elektronische chips, verbindingen en printplaten.
Welke gevolgen heeft het gebruik van goud voor het leefmilieu?
Een deel van het goud wordt met de hand ontgonnen in mijnen in gebieden met een grote biologische rijkdom. Denk bijvoorbeeld maar aan het Amazonegebied. Goudexploitatie veroorzaakt daar heel wat milieuproblemen: de ontbossing aan de mijnsites doet de biodiversiteit (de verschillende soorten die er leven) afnemen, en leidt tot bodemerosie. Bovendien worden water en bodem vervuild door het kwik, dat wordt gebruikt bij de ontginning van goud.
Wat is het probleem met recyclage in China of India?
Sinds enkele jaren ontwikkelen sommige ontwikkelingslanden halfindustriële - halfambachtelijke systemen voor de recyclage van afval uit de industrielanden. China en India krijgen zo 80% van het elektronisch afval ter wereld te verwerken.
De recyclage in slecht uitgeruste installaties veroorzaakt een grote uitstoot van zware metalen als cadmium, lood of beryllium. Ook komen er giftige gassen vrij bij het smelten van metalen of plastic onderdelen.
Welk aandeel heeft het transport in de ecologische voetafdruk?
Gsm's bestaan uit allerlei onderdelen die uit alle uithoeken van de wereld komen. Onderaannemers en leveranciers bevinden zich vaak ver van de plek waar alle onderdelen worden samengevoegd tot een gsm. Om al die onderdelen naar dezelfde plek te krijgen is veel transport nodig per vliegtuig, trein, boot of vrachtwagen. Al deze transportmiddelen verbruiken veel brandstof wat zorgt voor de uitstoot van het broeikasgas CO2. Hetzelfde geldt voor het vervoer van gsm’s van de fabriek waar ze zijn gemonteerd naar de verdelers.
Een deel van de ecologische voetafdruk van je gsm is dus toe te schrijven aan al dat transport. Wat kun je daar zelf aan doen? Om te beginnen: koop niet elk jaar een nieuwe gsm. Waar je verder op kunt letten kun je lezen op de site van Greenpeace.
Ook voor niet-elektronische producten kan je gemakkelijk je ecologische voetafdruk beperken. Je kunt bijvoorbeeld letten op de manier waarop goederen zijn geproduceerd: producten van biologische landbouw, goederen die zijn geproduceerd met respect voor de natuur, producten met een eco- of een biolabel, enzovoort. Hoe je die producten kunt herkennen, kom je te weten op de website van OVAM:
Let er in elk geval op dat je zo weinig mogelijk producten koopt die afkomstig zijn van de andere kant van de wereld.